Bir çıkış noktası
2018’de Türkiyeli bir kurucu ekip alışılmadık bir şey yaptı. İç piyasadaki bankacılık savaşlarında yeni bir cephe açmak yerine sınırı geçti. Hedefleri Almanya’ydı: Avrupa’nın en büyük ekonomisi, en sıkı düzenlenen pazarlarından biri ve N26 gibi dijital bankacılık devlerinin kendi sahası. Ortaya çıkardıkları şey, “Avrupa’nın ilk faizsiz, tamamen dijital bankacılık hizmeti” olarak konumlanan Insha oldu.
Insha, Türkiye’nin ilk katılım bankası Albaraka Türk’ten ayrılarak kurulmuş bir yapıydı. Merkezi Berlin’deydi, geliştirme ofisi ise İstanbul’daydı; ürün aslında 2017’nin ortasında Türkiye pazarına yönelik olarak hayata başlamıştı. Kurucu ve CEO koltuğunda Yakup Sezer oturuyordu. Türkiyeli bir kurucunun yurt dışında sıfırdan bir dijital banka inşa etmiş olması, hikâyeyi en az ürünün kendisi kadar dikkat çekici kılıyor.
İsim, stratejinin ta kendisiydi
Modelden önce markaya bakalım; çünkü sessiz ama parlak bir fikirdi. Insha, “inshallah” kelimesinden geliyor; her Müslümanın günde onlarca kez kullandığı bir ifade: inşallah, Allah izin verirse. Gündelik dilin dokusuna işlemiş, umutla, niyetle ve güvenle söylenen bir kelime. İnanç değerleriyle uyumlu bir bankaya bu adı vermek, markayı dilin gündelik bir ritüelinin içine yerleştirmek demekti. Daha tek bir özellik anlatılmadan aidiyet mesajı veriyordu. Hedef kitlesinde böylesine anında ve duygusal bir karşılık bulan fintek ismi azdır; Insha bunu zahmetsizce başardı.
Tez: niş, dağıtım, düşük maliyet
Insha’nın kurgusu basit ama keskindi. Almanya’da geleneksel bankacılık sisteminin hiçbir zaman tam olarak hizmet veremediği büyük bir Müslüman nüfus yaşıyordu. Insha bu topluluğun gündelik yaşamını merkeze aldı: faizsiz hesap mantığının yanına bir zekât hesaplayıcı, en yakın camiyi bulma özelliği, kıble pusulası ve günlük namaz vakitleri takvimi ekledi. Kendini bir banka uygulamasından çok, kullanıcılarının hayatına eşlik eden bir yol arkadaşı olarak konumladı.
Teknik tarafta akıllıca bir mimari tercih vardı. Insha kendi bankacılık lisansının peşine düşmek yerine, Berlin merkezli ve BaFin lisanslı solarisBank’ın hizmet olarak bankacılık (banking-as-a-service) altyapısının üzerine kuruldu; kartı ise Mastercard sağladı. Bu sayede Insha lisans ve regülasyon yükünü atlayarak ürün geliştirmeye ve hızla müşteri kazanmaya odaklanabildi. Faizsiz modele sadık kalınarak gelir, ATM’den para çekme ve bazı transferlerde alınan şeffaf ve düşük ücretlerden elde ediliyordu; temel hizmet ücretsiz kaldı.
En çarpıcı kısım maliyetti
Insha, daha güçlü sermayeye sahip rakiplerinin harcadığının çok küçük bir kısmıyla kullanıcı kazandı. Yurt içindeki bankalar iç pazarda birbirinin payını yemekle meşgulken Insha, Almanya gibi pahalı bir pazarda 65.000 kullanıcı eşiğine ulaştı; üstelik bunu, diğer dijital bankaların aynı iş için yaktığı pazarlama bütçesinin yaklaşık yüzde biriyle yaptı.
Birim ekonominin teknik olarak işlediğinin olabilecek en net kanıtıydı bu: ürün tutmuştu, dağıtım tutmuştu, makine dönüyordu.
Kısa bir yükseliş
2020’nin başından itibaren Insha’nın Almanya’daki kullanıcı tabanı %300’ün üzerinde büyüyerek 40.000’i aştı. Ekim 2020’de Türk ödeme kuruluşu Param’ın liderliğinde 2,5 milyon avroluk bir tohum yatırım turu geldi. O dönemki plan iddialıydı: 2021’de aralarında Birleşik Krallık’ın da bulunduğu altı Avrupa ülkesine daha açılmak. Kâğıt üzerinde her şey bir büyüme hikâyesinin ilk bölümüne benziyordu.
Çatlağın oluştuğu yer
Insha’nın düşüşü, girişimlerle ilgili çoğu “ölüm sonrası” analizinin gözden kaçırdığı türden bir nedenle başladı: finansal değil, insani bir nedenle.
Projenin mimarları olan kurucu Yakup Sezer ve ekibi bankadan ayrıldıktan sonra, işin “ruhu” da onlarla birlikte kayboldu. Bir girişimin enerjisini taşıyan damar, ortaklık tablosunda ya da bilançoda pek görünmez; o damar kurucu ekiptir. İştahı, hızı ve ürünün aslında ne için var olduğuna dair sezgiyi onlar taşır. Insha’da bu damar kesildiğinde geriye, hâlâ işleyen ama ona yön veren eli kaybetmiş bir yapı kaldı.
Buna ikinci ve daha yapısal bir sorun eklendi: Insha hiçbir zaman yeterince fonlanmadı. Yaklaşık 2,5 milyon avroluk tek bir turla altı ülkeye açılmaya çalışmak, motoru kusursuz çalışan ama deposu yarı boş bir arabayla kıtalararası bir yolculuğa çıkmaya benziyordu. Bir de kültür uyumsuzluğu vardı: Albaraka gibi kurumsal bir bankanın sabrı ve risk iştahı ile bir girişim geliştiricinin ihtiyaç duyduğu hız, aynı masada uzun süre yan yana oturamadı. Kurumsal sahip için Insha bir yan projeydi; kurucu ekip içinse bir misyon. Bu iki zaman ölçeği hiçbir zaman örtüşmedi.
Son
Avrupa çapında ölçeklenme hedefi hiçbir zaman gerçekleşmedi. Insha, müşterilerine 31 Aralık 2023 itibarıyla faaliyetlerini sonlandıracağını bildirdi. Bugün artık aktif bir bankacılık hizmeti sunmuyor.
Geriye kalanlar
Insha’nın hikâyesi bir başarısızlık öyküsü olarak okunabilir; ama bu eksik bir okuma olur. Çünkü Insha aslında zamanının önünde, öncü bir işti. 2018–2020 döneminde etik ve değer temelli bankacılık çoğu pazar için fazla erken bir tezdi; bugün ise ESG ve değer temelli finans çok daha olgun bir kategori. Insha bu dalganın birkaç yıl önündeydi; ancak dalga yükselmeden sermayesi tükendi.
Geriye birkaç net ders kalıyor:
- Çalışan bir ürün ve dağıtım, bir girişimi hayatta tutmaya yetmez. Sermaye derinliği ve kurucu sürekliliği en az onlar kadar belirleyicidir.
- Kurumsal bir ana şirketin sabrı ile girişimci hızı arasındaki gerilim iyi yönetilmezse en iyi ürünü bile sessizce aşındırabilir.
- Bir girişimin “ruhu”, ölçemediğiniz ama her şeyi belirleyen bir varlıktır. Kurucu ekip ayrıldığında, geride kalan yapı ne kadar işlevsel olursa olsun o ruh kolay kolay geri gelmez.
Yine de zor bir pazarda, az parayla, rakiplerinin maliyetinin yüzde biriyle 65.000 kullanıcıya ulaşmış bir iş olarak Insha, Türk fintek tarihinde hak ettiğinden çok daha az konuşulan bir kilometre taşı. Güzel ve cesur bir işti; ve bazen bir girişimin en kalıcı mirası kazandığı para değil, açtığı yoldur.